Rodzaje obiektów i przestrzeni biurowych

utworzone przez | sty 7, 2021 | Entuzjasta Architektury

Projektowanie biur jest jednym z najtrudniejszych rodzajów projektowania dla architekta. Wymaga bardzo specjalistycznej wiedzy, bez której niemal niemożliwe jest stworzenie przestrzeni spełniającej standardy komfortu, jakości, bezpieczeństwa, higieny i wielu innych współczynników. Nawet tych socjologicznych, jak wpływ przestrzeni na relację czy efektywność pracy, która, jak mówią badania, potrafi być w kluczowy sposób determinowana przestrzenią w jakiej pracujemy.

Dlatego, żeby lepiej zrozumieć temat biur, warto przeprowadzić analizę standardów obowiązujących już teraz, wykształconych przez lata. To dobry punkt zaczepienia.

Istnieje olbrzymia różnorodność podziałów obiektów biurowych. W zależności od funkcji, potrzeb, czynników zastanych i innych. Najbardziej trafnym, jest podział ze względu na funkcję. Daje on realne wyobrażenie o budynku i jego wykorzystywaniu, a jednocześnie uwrażliwia na elementy, wymagające szczególnej uwagi projektanta. I tak najogólniej wprowadzić można podział w zależności od typu wykonywanej w nich działalności[1]:

  • administracja państwowa,
  • administracja przemysłowa,
  • organizacje polityczne i społeczne,
  • obiekty biznesowe,
  • laboratoryjno-biurowe,
  • naukowo-badawcze,
  • do wynajęcia, coworking,
  • parki biurowe.

Budynki użyteczności publicznej z funkcją biurową, posiadają bardzo zróżnicowane zastosowania, co czyni dziedzinę projektowania obiektów biurowych złożoną i skomplikowaną. Największą różnorodność można zauważyć w budynkach administracji państwowej, gdzie każda podkategoria ma zróżnicowane i restrykcyjne formy funkcjonowania (administracja wyższego szczebla, sadownictwo, banki, itp.). Wymaga to unikalnego podejścia do projektowania. 

Niezależnie od funkcji, każdy obiekt biurowy składa się z podstawowych stref funkcjonalnych:

  • wejściowa,
  • techniczna, 
  • praca biurowa,
  • obsługa klienta,
  • obsługa biura,
  • magazynowa,
  • socjalna.

Lokalizacja podstawowych stref funkcjonalnych:

Rodzaj strefyKondygnacje podziemneParterI piętroWyższe kondygnacjeNa każdej kondygnacjiOsobny obiekt
Strefa wejściowa xo  x*
Strefa pracyooxxx 
Strefa obsługi klienta xxooo
Strefa obsługi biuraox    
Strefa magazynowaxo    
Strefa technicznax   xo
Strefa socjalna x  ox**
Tabela 1. x- us. najkorzystniejsze, o- us. części pomieszczeń, x*- parkingi, podjazdy, x**- tereny rekreacyjne, sportowe, itp.
Źródło: E. Niezabitowska : Projektowanie obiektów biurowych. Część 1: Historia. Rodzaje obiektów biurowych. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1997.
Rys Schemat powiązań między strefami obiektów biurowych.
Źródło : E. Niezabitowska : Projektowanie obiektów biurowych. Część 1: Historia. Rodzaje obiektów biurowych. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1997.

1.1. Strefa wejściowa

Każda ze stref charakteryzuje się realizacją konkretnej funkcji w obiekcie. Pierwszą, która została przytoczona już wcześniej, jest strefa wejściowa. Kluczowa wizerunkowo i logistycznie dla użytkowników, klientów i gości obiektu. Obejmuje zarówno obszar na zewnątrz budynku, jak i wewnątrz. Decyduje o tzw. “pierwszym wrażeniu”. Przedpole bryły, to połączenie komunikacji publicznej, z komunikacją odbywającą się na działce, na której znajduje się obiekt. Ponadto istotne są miejsca parkingowe i wyraźne umiejscowienie drzwi wejściowych. Hall główny, powinien zostać wyposażony w odpowiednie informacje, w postaci osoby w recepcji lub znaków i treści informacyjnych. Istotny jest także dostęp do pomieszczeń socjalnych, sanitarnych i zaplecza. Np. szatni, WC, wind, klatek schodowych. 

1.2. Strefa obsługi klienta

Najważniejszym elementem dla funkcjonowania organizacji są interesariusze, którzy pragną skorzystać z obiektu w różnych celach. O ile małe przedsiębiorstwa mogą ograniczyć się do ich obsługi w ramach recepcji lub sekretariatu, o tyle niektóre obiekty (np. urzędy), opierają swoją funkcję o bezpośrednią obsługę klienta i jego dokumentów. Strefa obsługi klienta wymusza sprawny przepływ informacji. Zarówno wewnątrz organizacji, strefy, jak i względem petentów. Zatem poza sprawnym systemem komunikacji, należy wyposażyć strefę w komfortowe stanowiska wymiany tych informacji. Część z nich może być poufnych i nie należy narażać nikogo na niepożądany wyciek danych. W zależności od rodzaju obsługi klienta, wymagane są odpowiednie przestrzenie, realizujące daną funkcję. Na przykład sale operacyjne w przypadku urzędów lub sale konferencyjne w przypadku biur związanych z projektowaniem, handlem, badaniami, itd. 

Użytkownicy zewnętrzni potrzebują klarownych informacji, które zwiększą jakość doświadczeń podczas wizyty. W tym celu należy zorganizować ich czas oczekiwania w odpowiedni sposób, w przystosowanych poczekalniach. Najlepiej z wyposażonymi miejscami pracy, ułatwiającymi uzupełnienie dokumentów i innych czynności zależnych od funkcji budynku. Korzystnym jest również dostęp do bufetu, restauracji, kawiarni lub maszyny vendingowej, uprzyjemniających czas oczekiwania i zaspokajających potrzeby.

1.3. Strefa obsługi biura

Wszystkie pomieszczenia o funkcji uzupełniającej do funkcji biurowej, mieszczą się w strefie obsługi biura. Mowa tutaj o archiwach, tajnych kancelariach, bibliotekach, pomieszczeniach przeznaczonych do drukowania, kserowania i niszczenia dokumentów, miejscach na składanie dokumentów, pomieszczeniach związanych z utrzymaniem czystości. O ile pomieszczenia socjalne, mogą być umiejscowione w dowolnym miejscu, o tyle pomieszczania uzupełniające dla pracy biurowej mają strategiczne znaczenie dla przepływu pracy. Przykładem utrudniającym pracę, mogą być często odwiedzane archiwa, umiejscowione w podziemiach lub pomieszczenia z urządzeniami peryferyjnymi w ostatnim pomieszczeniu na końcu biurowca korytarzowego. 

1.4. Strefa obsługi technicznej 

Niektóre obiekty biurowe wielkoskalowe, wyposażone są w skomplikowane i zaawansowane urządzenia techniczne, które wymagają regularnej konserwacji, serwisowania i łatwego dostępu w celu naprawy, wymiany lub kontroli. Z tego powodu wydzielone zostają osobne pomieszczenia obsługi technicznej, w których znajdują się powyższe urządzenia. Tego typu przestrzenie, mogą być również wykorzystywane do przechowywania przedmiotów służących do utrzymania czystości, naprawy maszyn, urządzeń, mebli biurowych, a nawet składowania i wywozu śmieci. 

1.5. Strefa socjalna i rekreacji

Strefa socjalna ma za zadanie zapewnić użytkownikom wysokiej jakości przerwy, w czasie których mogą zjeść posiłek, przygotować napój i zregenerować siły. Zarówno w przestrzeni przeznaczonej do spożywania posiłków, jak i specjalnych przestrzeniach rekreacji. 

Pokoje rekreacji to stosunkowo świeży koncept, wywodzący się z badań nad efektywnością pracowników, zdolności mózgu, psychologii pracy i ergonomii. Z badań jasno wynika, że średnia długość dnia pracy, jest zdecydowanie wyższa, aniżeli pozwalają na to możliwości ludzkiego umysłu. Zasoby motywacji, cierpliwości czy skupienia, wyczerpują się bardzo szybko. Skutkiem tego, jest marnowanie czasu pracy, na robienie rzeczy z nią niezwiązanych lub tworzenie pozorów pracy. Najsłabszą stroną ludzkiego mózgu jest koncentracja, która utrzymuje się maksymalnie kilkanaście minut i to w sprzyjającym środowisku. 

Zmieniła się również forma pracy biurowej z odtwórczej na kreatywną, gdzie sama kreatywność jest również zasobem wyczerpywalnym i wymaga stymulacji. Psychologowie pracy, postanowili wprowadzić do badań nad rytmem pracy, różne formy odpoczynku. Wynika z nich, że relaks związany z grami komputerowymi, planszowymi, czytanie beletrystyki czy drzemka, w szybki sposób regenerują zasoby koncentracji, motywacji i kreatywności. Dzięki czemu pracownicy w ciągu przesadnie długiego, 8-godzinnego dnia pracy, są w stanie być bardziej efektywni i nie stwarzać pozornego obrazu pracy, ale realnie rozwiązywać zadane problemy.

1.6. Strefa pracy 

To główna strefa obiektu biurowego, w której realizowane są najważniejsze procesy. Właśnie w tej strefie, użytkownicy spędzają najwięcej czasu. A optymalizacja danej przestrzeni, ma realny wpływ na korzyści ekonomiczne w przedsiębiorstwie lub organizacji. Charakter wykonywanej pracy w biurach, jest bardzo zróżnicowany, co przekłada się na konieczność indywidualnego podejścia do jednostek lub przynajmniej grup użytkowników. Wpływa to bezpośrednio na układ przestrzenny całego obiektu. Wyróżniamy pięć podstawowych typów:

  • Korytarzowy (celkowy) – to tak zwany układ tradycyjny, stosowany we wszystkich typach organizacji. Szczególnie popularny w Polsce, choć nowe budynki wyraźnie odchodzą od tego typu rozwiązań. Zasada działania oparta jest o podział przestrzeni na korytarze i trakty. Z reguły przyjmuje kształt wydłużonego prostokąta, tworząc modułowe zagospodarowanie przestrzeni pracy i ciemne korytarze, bez dostępu do światła dziennego. Z wyjątkiem systemu podziału na 1 trakt i 1 korytarz (u. jednotraktowy), gdzie dostępność światła dziennego jest wysoka w obu częściach. Wadą rozwiązania celkowego jest niska elastyczność, wydłużone drogi komunikacyjne, niedoświetlone korytarze i utrudniona praca grupowa. Wyróżnia się systemy układów:

Rys. Rodzaje układów celkowych. Kolejno układ jednotraktowy, dwutraktowy i trójtrakt.
Źródło : Rysunek własny autora
  • jednotraktowy – z jednej strony (z bardziej poprawnym nasłonecznieniem) umiejscowiony jest pas niewielkich biur (celek), z drugiej korytarz.
    • dwutraktowy – najczęściej spotykany. Dwa rzędy biur (najlepiej z dostępem do ściany elewacyjnej) i korytarz pośrodku, umożliwiający dostęp do obu traktów. 
    • trójtrakt – analogiczne wprowadzenie środkowego traktu. Z reguły jest to pas techniczny o funkcji uzupełniającej, bez dostępu do światła dziennego.

  • Wielkoprzestrzenny – koncepcja spopularyzowana w Stanach Zjednoczonych, w których warunki pracy traktowały pracownika, jako trybiki maszyny, realizującej cele firmy. Wielkie hale, wypełnione ciasno rzędami biurek. Pierwotnie bez barier akustycznych i wizualnych między stanowiskami. W latach 40-tych wprowadzono system kabinowy, który do dzisiaj cieszy się dużą popularnością w korporacjach. Izolacja akustyczna i wizualna, pozwala podnieść komfort i indywidualizację przestrzeni, a gęsty układ podnosi znacząco efektywność wykorzystania przestrzeni (ok. 10-17,5m2, wraz z komunikacja i funkcją uzupełniającą). Największymi wadami tego typu biur jest praca przy świetle sztucznym oraz ogromne nagromadzenie pracowników, wraz z towarzyszącym im hałasem. 
Rys.  Biuro typu kombi z podziałem na celki i część wspólną.
Źródło : Rysunek własny autora
  • Kombi – biura tego typu są odpowiedzią na poszukiwania kompromisów, między zbyt hermetyczną strukturą celkową, a przytłaczającymi biurami wielkopowierzchniowymi. Zakłada wykorzystanie niewielkich traktów, z małymi pomieszczeniami indywidualnymi oraz wielką przestrzenią wspólną, na której współdzielone są wszystkie pozostałe aspekty pracy. Taka koncepcja w prosty sposób, pozwala zamienić indywidualny charakter pracy na grupowy, w specjalnie przygotowanych do tego celu środowiskach. W tzw. przestrzeni “matce”. Daje to dużą swobodę projektowania. Dlatego biura kombi, są bardzo często wykorzystywane w biurach korporacyjnych i biurach o charakterze społecznym czy politycznym. W nowszych budynkach wypierane przez nowoczesne koncepcje, będące pochodnymi biur typu kombi. Powodem jest oczywiście potrzeba mobilności, popularyzacja pracy zdalnej, maksymalizacja wykorzystania przestrzeni oraz koncepcja dopasowania przestrzeni do rodzaju zadania. 
  • Grupowy – przestrzeń podzielona na pomieszczenia, przeznaczone dla 5-15 osób. To kolejny kompromis między układem celkowym i wielkopowierzchniowym. Według wielu badań, w małej grupie znacząco podnosi się poczucie przynależności i znaczenia w organizacji. Stanowisko pracy, jak i pomieszczenia, mogą podlegać indywidualizacji. Niekorzystny wpływ otoczenia (głównie hałas i rozpraszający ruch współpracowników), stają się przy takiej liczebności grupy akceptowalne. Podnosi się efektywność realizacji zadań i łatwość pracy zespołowej. Obiekty biurowe w systemie grupowym, są często wznoszone z możliwością dokładania modułów. Założenie pozwala na kształtowanie przestrzeni z dostępem do światła dziennego, z biurkami w odległości nie większej niż 7,5m od okien. 
  • Mieszany – zwany inaczej celkowo-grupowym. Drogą obserwacji, badań i licznych konkursów architektonicznych, wyłoniono rozwiązania o wiele korzystniejsze organizacyjnie, aniżeli grupowe. Korzystniejszy okazuje się podział przestrzeni 15-40% powierzchni przeznaczonej na biura indywidualne, 60-85% na pomieszczenia grupowe. Z tego 15-20% przestrzeni zaprojektowana powinna być w założeniu zmian funkcji i dostosowywania do bieżących potrzeb realizacji zadań. 

Oraz nowoczesne typy układów, które wciąż ewoluują. W kwestii nazewnictwa, zwykle przyjmuje się nazwy angielskie, bez polskich odpowiedników:

  • Shared office, coworking – biura współdzielone, które mogą być wykorzystywane na zmiany lub na godziny. Dzielić można całe biura lub pojedyncze stanowiska. Wyróżnia się też podpodział na biura z biurkiem przypisanym do użytkowników i biurkiem nieprzypisanym do nikogo. 
  • Group address – podział na powierzchnie, w których znajduje się mniej stanowisk pracy, aniżeli użytkowników. Dzięki rotacji i ustaleniom wewnętrznym, każdy pracuje w dogodnym dla siebie momencie lub w zależności od potrzeb realizowanego zadania.
  • Hot-desking – podobna koncepcja do group address, które sprawdzają się w przypadku małych zespołów, gdzie za każdym razem należy ustalać rotację. To prowadzi do częstych pomyłek i wprowadza dyskomfort, gdy przykładowo ktoś musi zostać w pracy dłużej, a pojawia się kolejna osoba przypisana do stanowiska. Dzięki rozwiązaniom technologicznym, można zrealizować tą koncepcję w skali całego biura, bez wydzielania podgrup. Aplikacje pozwalają na sprawdzenie dostępności biurek przed wyjazdem do biura (brak konieczności wcześniejszej rezerwacji). Dzięki czemu rotacja jest bardzo płynna, a właściciel biura otrzymuje z aplikacji dane, pozwalające na optymalizację przestrzeni lub podjęcie decyzji o zmianie ilości użytkowników.
  • Free address – pracownik nie jest przypisany do miejsca pracy i może wybrać wyposażone stanowisko lub skorzystać z laptopa i gotowego zestawu wyposażenia, które w mobilny sposób można przemieścić w dowolne, wolne miejsce i sprawnie przystosować. Obecnie coraz częściej wszystkie potrzebne elementy znajdują się w komputerze przenośnym, co jeszcze bardziej podnosi mobilność. Biuro musi być dostosowane do szczytowego obciążenia użytkownikami, by wyeliminować problem przeludnienia.
Rys. Układ w modelu activity based. Maksymalna różnorodność przestrzeni, z ukierunkowaniem na wykonywane zadania.
Źródło : https://pl.nowystylgroup.com/pl/wiedza/know-how/16/jaki-typ-biura-pasuje-do-twojej-organizacji/
  • Activity based workplace – pochodna free address. Poza samą swobodą przydzielania użytkownika do miejsca pracy, przygotowuje się samą przestrzeń. Dostosowuje ją do zakresu zadań, jakie wykonują użytkownicy. Przykładowo praca nad identyfikacją wizualną, będzie się odbywać w strefie stymulującej kreatywność, a praca nad sprawozdaniem finansowym, w pomieszczeniu pracy cichej lub indywidualnej. Zwiększa to rotację, ponieważ w ciągu jednego dnia pracy, użytkownik może być przypisany do wielu stanowisk.
  • Deskless address, praca zdalna – zyskująca w ostatnich latach na ogromnej popularności, praca z dowolnego miejsca na ziemi. Coraz częściej wszystkie narzędzia, dane, czy informacje potrzebne do pracy, są zdigitalizowane i dostępne w komputerze przenośnym lub telefonie. Dostępne za pośrednictwem Internetu. Wyróżnia się dwa główne modele tego rozwiązania. Praca zdalna w stałych godzinach, gdzie niezależnie od miejsca, istotna jest dostępność pracownika oraz zadaniowy wymiar pracy, gdzie liczy się wyłącznie dostarczenie efektu całościowego lub częściowego. Nie ma z kolei znaczenia, w jakich godzinach i dniach tygodnia realizowanie są zadania. Oba rozwiązania, to element większej ideologii szukania balansu między pracą i życiem. Do takich ideologii należy m.in. cyfrowy nomadyzm[2], który zakłada brak stałego miejsca zamieszkania, podróżowanie i pracę z dowolnego miejsca na świecie. Traktuje komputer przenośny i telefon, jako podstawowe narzędzia potrzebne do pracy. Kolejnym przykładem jest koncepcja Work&Travel (pracuj i podróżuj), która zakłada stałe miejsce zamieszkania z długotrwałymi podróżami. W czasie ich trwania, wykonuje się pracę, korzystając w międzyczasie z uroków odwiedzanego miejsca. W chwili obecnej głównie środowisko studenckie (najpopularniejszy w Polsce program Camp America[3]) oraz branży IT, jest na tyle otwarte i rozwinięte technologicznie by pozwolić na takie formy pracy. To się jednak zmienia, eskalując do przeróżnych branż. Pracownicy znajdują także obejścia ograniczeń normowanego czasu pracy, tworząc nowe metody organizacji- jako freelancer[4] lub solopreneur[5]. Obie formy to jednoosobowa mikro firma. Freelancer jest specjalistą, który pracuje na zlecenie i z założenia posiada wielu klientów. Dzięki komfortowi wyboru zleceń, może decydować, czy dane zadanie jest zgodne z jego obecną sytuacją ekonomiczną, geograficzną, itp.. Solopreneur różni się od freelancera tym, że zleca część swojej pracy innym firmom lub freelancerom, bez posiadania formalnych pracowników.
  • Hotelling – polegają na rezerwacji miejsca pracy. Większość powyższych koncepcji wchodzi w skład hotellingu, to określenie jest jednak dużo szersze. Odnosi się do formy konieczności wcześniejszej rezerwacji. Biurek, pokoi, biur, sal konferencyjnych czy całych budynków.
  • Satellite – to małe, zamiejscowe jednostki organizacji, stworzone dla konkretnego zespołu lub społeczności, w obrębie większych osiedli mieszkaniowych, wśród których firma poszukuje pracowników. Mogą oni realizować zlecone zadania w jednostce lokalnej, zamiast jednostce głównej. Duże korporacje technologiczne bardzo chętnie wykorzystują tego typu rozwiązania, uzasadniając to „powiewem świeżości”. Mając świadomość własnej hierarchiczności struktur, budują małe zespoły na wzór mikro firm technologicznych (start-up’ów), oczekując większej kreatywności, innowacyjności i innego podejścia. Ze względu na popularne koncepcje „podbiur” na wynajem i coworkingów, raczej wynajmują takie przestrzenie dla swoich pracowników, zamiast wznosić osobne, małe budynki. 

[1] Podział pochodzi z książki E. Niezabitowska : Projektowanie obiektów biurowych. Część 1: Historia. Rodzaje obiektów biurowych. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1997.

[2] https://pl.wikipedia.org/wiki/Cyfrowy_nomada

[3] https://www.campamerica.pl/

[4] https://pl.wikipedia.org/wiki/Freelancer

[5] https://en.everybodywiki.com/Solopreneur

Tomasz Bijok

architekt, programista, fotograf, przedsiębiorca

Jako architekt komputacyjny skupiam się na poprawie komfortu użytkownika w budynku, przy użyciu nowych technologii. Blog jest miejscem, w którym dzieję się z Tobą tym, co sam odkrywam.

Dla mnie to również nowa droga, przejdźmy ją wspólnie.

Polecane

Dobre praktyki w projektowaniu biur

Dobre praktyki w projektowaniu biur

W przeciągu ostatnich 20 lat, biura diametralnie zmieniły rolę, którą odgrywały. Zmieniający się model pracy, cyfryzacji i rosnący wykładnikowo...