Co wpływa na jakość budynku? Opis czynników i regulacji prawnych na przykładzie biur

utworzone przez | sty 8, 2021 | Entuzjasta Architektury

Tendencje rynkowe przedstawione w poprzednim artykule, mają bezpośredni oddźwięk w procesie projektowym obiektu biurowego. Realne zmniejszenie zapotrzebowania na przestrzeń pracy, przez cyfryzację i pracę zdalną, idzie w parze ze zwiększeniem zapotrzebowania na przestrzeń rekreacyjną, społeczną, czy też dostosowaną do indywidualnego charakteru wykonywanej pracy (np. pomieszczenia do pracy cichej, budki telefoniczne do prowadzenia rozmów w komfortowych warunkach, itd.).

Należy jednak pamiętać, że mimo specyfiki biur, dane zasady odnoszą się niemal do wszystkich typów obiektów. W związku z tym, budynki o charakterze nowoczesnego obiektu biurowego, powinny się wyróżniać:

  • maksymalizacją komfortu użytkownika i indywidualizacją przestrzeni,
  • odpowiednią wysokością pięter, dostosowaną powierzchnią i dopasowanym układem funkcjonalno-użytkowym,
  • możliwością elastycznego modyfikowania układu powierzchni,
  • maksymalizacją dostępności światła dziennego i widoku na otoczenie zewnętrzne, z zachowaniem parametrów komfortu wizualnego,
  • dobrej jakości systemem oświetlenia sztucznego,
  • cechami obiektu w konwencji zrównoważonego rozwoju, o niskim zużyciu wody i energii, pozwalającego na ograniczenie kosztów i negatywnego wpływu na środowisko,
  • przystępną lokalizacją i orientacją względem stron świata,
  • zastosowaniem nowoczesnych systemów poprawiających komfort,
  • różnorodnością oferowanych pomieszczeń do pracy i odpoczynku.

Na wymagania dotyczące projektów obiektów biurowych, nakładane są coraz ostrzejsze przepisy prawne i obowiązujące normy. Przykładem są cząstkowe wartości wskaźnika energii pierwotnej (EP) na potrzeby ogrzewania, wentylacji oraz przygotowania ciepłej wody użytkowej, które dla obiektów biurowych, w roku 2017 wynosiły 60 kWh/m2, natomiast od 31 grudnia 2020 r. obowiazuje wskaźnik 45 kWh/m2. Są to regulacje wymuszające inne spojrzenie na projektowanie i skuteczną kooperację architektów ze specjalistami branżowymi. 

W celu usystematyzowania procesów projektowych i szerokiego zakresu działań, jakie musi podjąć architekt w fazie przedprojektowej, powstają publikacje, które zwracają uwagę na newralgiczne aspekty i restrykcyjne normy. Poniżej wyróżniono główne elementy procesu, wymogów i wytycznych, z którymi musi zmierzyć się architekt projektując obiekt biurowy.

Proces projektowania biur i powierzchni biurowych jest bardzo skomplikowany i wymaga dużej wszechstronności projektanta lub projektantów. Przyjmuje się aż 78 eksperckich umiejętności niezbędnych do odpowiedniego zaprojektowania biura (według W. Buliński z 1973) z zakresu poniższych kategorii: 

  • organizacji (14 aspektów)
  • kierowania przedsiębiorstwem i zasobami ludzkimi (11 aspektów)
  • psychologii pracy (12 aspektów)
  • socjologii (3 aspekty)
  • prawa i ekonomii (7 aspektów)
  • techniki  (9 aspektów)
  • przetwarzania danych cyfrowych
  • architektury (9 aspektów)
  • utrzymania czystości (5 aspekty)
  • planowania (5 aspektów)
  • matematyki
  • projektowania doświadczeń użytkowników i komunikacji

1. Regulacje prawne

drogi czytelniku, miej na uwadze, że przytoczone poniżej przypisy prawne odnoszą się do mojego stanu wiedzy i przepisów z roku 2019. Informacje te mogły ulec zmianie i zachęcam do własnej weryfikacji. Same założenia są jednak ponadczasowe, dlatego, jeśli znalazłeś zdezaktualizowane dane, daj proszę znać, poprawimy!

Głównymi dokumentami, które wprowadzają obostrzenia dotyczące lokalizacji i możliwości wykorzystania terenu, są, w zależności od skali: 

  • Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju (wyd. przez Radę Ministrów)
  • Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa (wyd. przez samorząd województwa)
  • Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego (wyd. przez Radę Gminy)
  • Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego (MPZP) (wyd. przez Radę Gminy)

Pierwsze trzy dokumenty, nie są aktami prawa miejscowego i służą określeniu kierunków rozwoju, które zostają uwzględnione w dokumencie planistycznym MPZP przez Radę Gminy, jako obowiązujące przepisy prawa miejscowego, godne z koncepcją kierunków rozwoju terenu. Prawo miejscowe ma wpływ na takie czynniki jak przeznaczenie terenu, kierunki rozwoju okolicy, wysokość zabudowy, kształt zadaszenia, kolory, linię zabudowy, gęstość zabudowy i inne. 

Kolejnym obowiązującym dokumentem są warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku. Jest to obszerny dokument obejmujący normy dla budynków o wybranym przeznaczeniu. Definiuje takie elementy jak przepisy ogólne, zagospodarowanie i zabudowa działki, budynki i pomieszczenia, wyposażenie techniczne, bezpieczeństwo konstrukcji, bezpieczeństwo pożarowe, bezpieczeństwo użytkowania, higiena i zdrowie, ochrona przed hałasem, oszczędność energii i izolacyjność cieplna. Warunki techniczne podlegają regularnym aktualizacjom, czego skutkiem są zaostrzające się wymogi dotyczące powstawania budynków.

Załącznikiem nr 1 do warunków technicznych, jest wykaz norm dodatkowych, powołanych w rozporządzeniu. Są to dokumenty służące normalizacji i standaryzacji danego obszaru gospodarki. W tym przypadku budownictwa i architektury. Określają cechy charakterystyczne produktów, a także procesów tworzenia i wykonywania usług. Co ważne mogą mieć charakter fakultatywny lub obligatoryjny. Oznacza to, że część norm może być stosowana dobrowolnie (normy techniczne), a część z nich to dokumenty objęte przepisami prawa, a ich niedopełnienie, może skutkować określonymi prawnie sankcjami. Wyróżniamy następujące typy, w zależności od skali:

  • Normy branżowe – obowiązujące w branży, np. budownictwie.
  • Normy lokalne – obowiązujące w zakresie określonego terytorium, np. województwa.
  • Normy krajowe – ustalane przez Polski Komitet Normalizacyjny i obowiązuje na terenie całego kraju, czasem również i innych, zazwyczaj sąsiadujących.
  • Normy regionalne – obowiązujące w danym regionie, np. na terenach Unii Europejskiej.
  • Normy międzynarodowe – tworzone przez międzynarodowe organizacje normalizacyjne, np. normy ISO

Ponadto istnieją akty prawne regulujące zawody, ogólne warunki lub bieżące przepisy realizacji kierunków rozwoju gospodarczego (np. przepisy charakterystyki energetycznej), ingerujące w sposób mniej bezpośredni:

  • Ustawa o Prawie budowlanym, reguluje działalność związaną z projektowaniem, budową, utrzymaniem i rozbiórką budynków oraz określa sposób działania administracji publicznej (Prawo budowlane z dnia 7 lipca 1994 r. (Dz.U. Nr 89, poz. 414)).
  • Ustawa o charakterystyce energetycznej budynków, określa w jaki sposób powinny być przygotowywane świadectwa charakterystyki energetycznej budynków. Jest związana z ogólnokrajowym planem działań, w celu zwiększenia ilości obiektów pasywnych, zeroenergetycznych i plusenergetycznych (Ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. (Dz. Urz. UE L 153 z 18.06.2010, str. 13))
  • Szczegółowy zakres i forma projektu budowlanego, to dokument normalizujący sposób sporządzania rysunków i formy dokumentów, tworzonych w ramach projektów budowlanych (Rozporządzenie z dnia 25 kwietnia 2012 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 462)).
  • Prawo autorskie jako prawo obejmujące utwory o charakterze twórczym i indywidualnym. Jako że projekt architektoniczny spełnia tę definicję, należy respektować prawa dotyczące autorskiego utworu architektonicznego. A także uwzględniać w procesie projektowym prawa innych twórców i prawa cytatu, zapożyczeń czy inspiracji (Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. (Dz.U. 1994 Nr 24, poz. 83)).
  • Ustawa o samorządach zawodowych architektów, inżynierów budownictwa oraz urbanistów. Reguluje sposoby działania samorządów zawodowych i określa prawa i obowiązki członków (Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. (Dz.U. 2001 Nr 5, poz. 42)).

Poza przepisami ogólnymi, należy mieć na uwadze warunki szczególne, występujące na danej działce. Takie jak ochrona zabytków, występowanie złóż surowców, projektowanie w otoczeniu lotnisk, tereny zagrożone klęskami żywiołowymi i inne.

2. Lokalizacja

Umiejscowienie działki z reguły jest narzucone odgórnie przez inwestora, do którego architekt zobowiązany jest się ustosunkować. Działka może wymagać podjęcia działań modyfikacyjnych, jak parcelacja albo wydzielenie przestrzeni przeznaczonej pod zabudowę i traktów komunikacyjnych lub składowania odpadów. Architekt decyduje o umiejscowieniu obiektu wewnątrz działki. Wprowadzane rozwiązania, winny być uzasadnione w kontekście urbanistycznym i ekonomicznym. Uwzględniając, że każdy budynek jest nieodzownym elementem tkanki urbanistycznej. 

W kontekście lokalizacji obiektu biurowego, ważna jest jego dostępność dla pracowników. Zarówno logistycznie (dojazd do pracy, parkingi, komunikacja miejska/podmiejska), jak i odległość do miejsc zamieszkania i dostępność niezbędnych usług w sąsiedztwie działki. Na tym etapie można wyróżnić dwa główne typy lokalizacji biurowców, różniące się w zakresie pożądanych cech: miejską i podmiejską.

Lokalizacja miejska jest bardziej restrykcyjna. Dużą rolę odgrywa w procesie planistycznym istniejąca tkanka miejska, w którą należy wpisać budynek. Niesie za sobą dużą liczbę ograniczeń. Wyższe koszty terenów zurbanizowanych w miastach, mają wpływ na uzyskanie korzystnych ekonomicznie wskaźników powierzchniowych i jakość tworzonej przestrzeni. Skomunikowanie obiektu natomiast odbywa się głównie za pomocą miejskich środków transportu, komfortowych dojść i ścieżek rowerowych, z ograniczeniem kosztownych miejsc parkingowych.

Lokalizacja podmiejska z kolei charakteryzuje się trudniejszą dostępnością środków transportu. W konsekwencji czego, pracownicy uzależnieni są od prywatnych środków transportu. Koszty terenów podmiejskich są odpowiednio niższe, co pozwala na stworzenie adekwatnej ilości miejsc parkingowych, osiągniecie optymalnych wskaźników powierzchniowych i podniesienie jakości projektowanych rzutów, przez zmniejszenie restrykcyjności wskaźnika ekonomicznego.

Architekt podejmujący się projektowania, rozpoczyna pracę od analiz przedprojektowych, które mają na celu wyszczególnienie istotnych cech lokalizacji. Poza wspomnianym już kontekstem urbanistycznym, kluczowa jest analiza nasłonecznienia i zrozumienie, w jaki sposób obiekt będzie oświetlony. Nie tylko w cyklu dziennym, ale i z uwzględnieniem konsekwencji zmian pór roku. Znaczącą rolę odgrywają także kierunek i siła ruchów mas powietrza w danym miejscu oraz to, w jaki sposób kontrybuują z tkanką urbanistyczną i zielenią wysoką, które mogą tworzyć przeszkody i tunele powietrzne. Z kolei jakość gleby i struktura geologiczna, może mieć znaczący wpływ na rozwiązania konstrukcyjne i metody gromadzenia lub odprowadzania wody. Sprawdza się także występowanie wód powierzchniowych.

Powyższe czynniki są elementami zastanymi, które wprowadzają do projektu wytyczne projektowe i ograniczenia. Architekt ostatecznie w procesie lokacji, ma wpływ na dwie kwestie. Umiejscowienie na działceorientacja względem stron świata. Decyzje te mają kluczowe znaczenie dla ekonomii funkcjonowania obiektu, co jest widoczne w artykułach popularnonaukowych dotyczących analizy nasłonecznienia. Gdzie orientacja okien, z uwzględnieniem ich wielkości, może mieć pozytywny lub negatywny wpływ na komfort wizualny użytkowników. Podobnie w przypadku stopnia nasłonecznienia i możliwościach wentylacji naturalnej, w odniesieniu do kosztów zużycia energii przez systemy grzewcze, chłodzące, wentylacji i oświetlenia. 

Decyzję podejmowane na tym etapie, mają duże odzwierciedlenie w uzyskaniu komfortu użytkownika i korzystnych wskaźników ekonomicznych.

3. Bryła budynku

Bryła projektowanego budynku, jest uzależniona od aspektów ekonomicznych, zapotrzebowania na przestrzeń użytkową, a także czynników środowiskowych i prawnych, które mogą w znacznym stopniu ingerować w wytyczne projektowe. Jednym z dokumentów, który narzuca ograniczenia dotyczące bryły, jest miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, który określa wysokość obiektu, kształt zadaszenia, linie zabudowy i inne. 

Charakter budynku, bardzo mocno uzależniony jest od lokalizacji i konieczności wpisania się w tkankę urbanistyczną. Charakterystyczna dla lokalizacji miejskich jest maksymalizacja wykorzystania powierzchni. Obiekty biurowe tego typu, będą z reguły wielopoziomowe o wysokim wskaźniku zagęszczenia pracowników. Nieco inne warunki dotyczą tkanek o charakterze historycznym, zabytkowym. Biura w kamienicach, plomby architektoniczne, biura w przestrzeniach postindustrialnych i inne, gdzie warunki wymagają bardzo restrykcyjnego wpisania się w tkankę. Tego typu wyzwania, to architektura kompromisów, gdzie należy znaleźć indywidualne optima między ekonomią, komfortem i estetyką. W lokalizacji poza centrum miasta, zabudowa nie jest już tak zwarta, a zapisy prawne zezwalają na większą swobodę. Obiekty z reguły są znacznie niższe, a przestrzeń użytkowa bardziej autonomiczna. Częściej spotyka się również komfortowe i estetyczne parkingi oraz przyjazne zagospodarowanie terenu przylegającego do obiektu. 

podczas projektowania obiektów biurowych, należy mieć na uwadze podział obiektów, ze względu na wysokość[1]:

  • niskie (N) – do 12 m włącznie nad poziomem terenu,
  • średniowysokie (SW) – powyżej 12 m do 25 m włącznie nad poziomem terenu,
  • wysokie (W) – powyżej 25 m do 55 m włącznie nad poziomem terenu,
  • wysokościowe (WW) – powyżej 55 m nad poziomem terenu.

Różna kategoria wysokości obiektów, podlega różnym przepisom. W szczególności ze względu na przepisy przeciwpożarowe, które są znacznie mniej restrykcyjne dla obiektów niewysokich (do 25 metrów). Może to w znaczącym stopniu wpływać na aspekt ekonomiczny i swobody kształtowania przestrzeni. 

W procesie planowania kształtu bryły i elewacji, kluczową role odgrywa dostępność światła dziennego. Szczególnie w obiektach niskich i średniowysokich, gdzie możliwe jest wykorzystanie zróżnicowanych kształtów planu, maksymalizujących dostępność światła dziennego. Istota tego elementu z perspektywy architekta jest o tyle ważna, że poświęcono jej większość pracy badawczej niniejszego opracowania, jako kluczowego czynnika komfortu wizualnego. Według British Council for Offices i AECOM zalecane jest uzyskanie optymalnej proporcji powierzchni fasad do podłóg. Współczynnik ten wynosi 0,4-0,5. Co w praktyce jest wykonalne dla obiektów modelowych, zbudowanych na planie litery H lub prostokąta z atrium. W zależności od pozostałych czynników możliwe jest stosowanie równe efektywnych rzutów w kształcie liter F, C, E, T, U. 

Istotny dla oświetlenia jest podział głębokości traktu, wprowadzony przez British Council for Offices:

  • obiekty o trakcie głębokim 15-21 m
  • obiekty o trakcie płytkim 12-15 m

Przy założeniu, że efektywne światło dzienne, dostające się do pomieszczenia przez otwory okienne, ma zasięg ok 6,5 m. Skutkuje to w trakcie głębokim koniecznością instalowania kosztownego w zakupie i utrzymaniu wyposażenia technicznego, rekompensującego brak dostępności światła dziennego. Wpływa to bezpośrednio na odczuwanie dyskomfortu przez użytkowników. Daje jednak olbrzymią elastyczność w projektowaniu układów funkcjonalnych. Z reguły najbardziej efektywny jest układ trójtraktowy, gdzie przy oknach znajdują się biurka, natomiast po środku pomieszczenia pomocnicze i techniczne. 

Budynki o trakcie płytkim, doskonale nadają się na przestrzenie typu Open Space (otwarta przestrzeń), w której biurka i pracownicy, mogą koegzystować ze sobą w jednej przestrzeni, z zapewnieniem dobrej jakości warunków oświetleniowych światłem dziennym. W bardziej klasycznym ujęciu, jest często przystosowywany do układu dwutraktowego z podziałem na pomieszczenia. Ogranicza to mocno elastyczność przestrzeni. Wtedy rdzeń budynku znajduje się w odległości 6-7 m od okien, co zapewnia poprawne oświetlenie pomieszczeń.

Zalecane przez brytyjskich badaczy wysokości to 2,60-2,75 m. W przypadku obiektów przebudowywanych nawet 2,45 m. Należy jednak wziąć pod uwagę, że polskie przepisy określają minimum 2,50 m z wentylacją mechaniczną. Wysokość pomieszczeń jest aspektem wymagającym kompromisu. Niskie pomieszczenia są atrakcyjne pod kątem ekonomicznym i zachowania komfortu termicznego. Są jednak przytłaczające w perspektywie wielogodzinnej pracy, a komfort wizualny jest zmniejszony, przez ograniczenie możliwości penetracji pomieszczenia światłem słonecznym. Dlatego obiekty komercyjne, z reguły osiągają wysokości 2,75-3 m. W zależności od zastosowanej konstrukcji stropu, możliwe jest tylko częściowe zmniejszenia wysokości w świetle w miejscach, które maskują elementy konstrukcyjne i urządzenia techniczne.

W obniżeniu kosztów, przyspieszeniu prac budowlanych i uzyskaniu przewidywalnych efektów, warto korzystać z gotowych modułów konstrukcyjnych i funkcjonalnych. Przyjęły się głównie dwa moduły oparte na wielokrotnościach 1,35 m (Rolfe judd Architecture, CBRE, 2009) oraz 1,5 m (popularny szczególnie w Wielkiej Brytanii). Pierwszy pozwala na uzyskanie wielkości 2,70 m, 4,05 m, 5,40 m itd. W których w łatwy sposób wpisuje się komfortowy parking i podział na niewielkie pomieszczenia biurowe. Z kolei moduł 1,50 m jest popularny w obiektach wielkopowierzchniowych, w układach otwartych. Wykorzystanie modułów pozwala na korzystanie z gotowych prefabrykatów i standardowych systemów. Kluczowym zadaniem architekta na etapie planowania konstrukcji i jej wpływu na przestrzeń, jest rozmieszczenie słupów i elementów nośnych. Zwiększenie rozpiętości elementów konstrukcyjnych daje swobodę aranżowania przestrzeni, jednak zwiększenie nośności idzie w parze ze zwiększeniem ich rozmiarów, co z reguły wpływa na podnoszenie wysokości pięter i masywne, trudne do obudowania słupy. 

4. Efektywne wykorzystanie powierzchni 

Maksymalizacja komfortu użytkowników jest stosunkowo świeżą potrzebą. W przekonaniu społecznym zakorzeniło się myślenie, że środowisko pracy jest wyłącznie tymczasowe, a komfort winien być odczuwany w domu. Niestety takie myślenie, wywołane procesem ewolucji biur XX wieku, zyskało akceptację społeczną. Niekomfortowe warunki pracy nie stanowiły bariery, o ile zostały odpowiednio zrekompensowane ekonomicznie. Na co wskazują badania z początku rozdziału 1.2.1. „Aspekt społeczny biur”, wskazujące, że dla starszych pokoleń nadal aspekt atmosfery i komfortu jest niedoceniany. Przyzwolenie jest konsekwencją maksymalizacji efektywności wykorzystania przestrzeni, która w momencie przełomu, zwanego erą cyfryzacji, w szybkim tempie zwiększyła zapotrzebowanie na pracowników biurowych. Ostatecznie inwestorem jest pracodawca, zatem dość logicznym jest podejście, że istotny dla niego jest aspekt ekonomiczny. Samo osiągnięcie korzystnego wskaźnika, stało się jednym z podstawowych założeń projektowania biur, z perspektywy funkcjonalnej (Kohn i Katz, 2002).  

Współczynnikiem efektywności wykorzystania powierzchni jest proporcja powierzchni użytkowej do powierzchni całkowitej, wyrażana w procentach. Z uwzględnieniem różnych definicji przestrzeni użytkowej i całkowitej, przez konieczność projektowania pomieszczeń rdzenia funkcjonalno-technicznego z pomieszczeniami technicznymi, szaftami, klatkami schodowymi i windami. O ile w budynkach o wysokości nieprzekraczającej 9 pięter, możliwe jest uzyskanie wskaźnika efektywności na poziomie 79%-86%, to w budynkach wyższych, efektywność znacznie spada. Dla wysokości 10-29 pięter: 70%-80%, dla wysokości powyżej 30 pięter: 68%-75%. 

Innym współczynnikiem efektywności, bardziej przyjaznym użytkownikom, jest liczba pracowników na metr kwadratowy. Przepisy BHP definiują konieczność zapewnienia pracownikowi minimum 2m2 powierzchni podłogi i 13m3 objętości pomieszczenia. Według badań przeprowadzonych przez British Council for Offices w 2008 roku, średnia wielkość biura przypadającego na osobę, wynosiła 11,8m2, w roku 2013 było to już 10,9m2 i wciąż maleje. Główną zasługą takiego zwiększenia efektywności wykorzystania przestrzeni, jest zastosowanie koncepcji “Open office” i “Hot-desk”. 

5. Rdzeń funkcjonalny i zaplecze 

Powierzchnie przeznaczone na infrastrukturę techniczną i funkcjonalną, stanowią sporą część powierzchni całkowitej, szczególnie w budynkach wysokich i wysokościowych (według podziału uwzględnionego w warunkach technicznych). W skład tych przestrzeni wchodzą piony komunikacyjne, pomieszczenia techniczne, szachty instalacji klimatyzacji, wentylacji, wodno-kanalizacyjnej, elektrycznej, kominy. W obiektach wielkopowierzchniowych i wysokich, należy dodatkowo przeprowadzić analizę warunków technicznych, pod kątem przepisów przeciwpożarowych, odległości dróg ewakuacji i rozmiarów zaplecza technicznego dla odpowiedniej ilości osób. Może to mieć znaczący wpływ na powierzchnię łazienek lub konieczność zastosowania dodatkowych klatek schodowych, w przypadku przekroczenia długości dróg ewakuacyjnych. 

Ze względu na współczynnik wykorzystania przestrzeni, należy lokalizować rdzeń obiektu możliwie blisko środka budynku, tak by zminimalizować długość korytarzy. Rola komunikacji pionowej w biurach wielopiętrowych, opiera się w szczególności na windach. Same schody pełnią rolę ewakuacyjną lub komunikacji między najbliższymi piętrami. Taki model zachowania użytkowników, należy przewidzieć na etapie projektowania, w celu zapewnienia odpowiedniej przepustowości i rodzaju wind. Dodatkowo powinna uwzględnić potrzeby osób niepełnosprawnych, dostępność dla ekip ratowniczych, czy ułatwienie międzypoziomowego przenoszenia przedmiotów o większych gabarytach (w przypadku budynków o powierzchni powyżej 10 000 m2 wymagane jest wprowadzenie windy towarowej, z niezależnym dostępem, innym niż lobby wind osobowych). Przestrzeń lobby, z którego użytkownicy mają dostęp do wind, powinno pozwolić na komfortowe wsiadanie i wysiadanie z windy. Warunki techniczne określają minimum odległości między drzwiami windy a przeciwległą ścianą. Wynosi 1,6 m w przypadku wind osobowych i 1,8 m dla wind towarowych małych. Inaczej powyższe odległości definiuje British Cuncil of Office, skupiający się na przestrzeniach wyłącznie biurowych, inaczej niż warunki techniczne, które odnoszą się do całej grupy obiektów użyteczności publicznej. W tym przypadku, uwzględnia się realną głębokość kabiny. Odległość od przeciwległej ściany wynosi minimum 1,5 głębokości kabiny, lecz nie mniej 2,1 m dla wind występujących na jednej ścianie. Dla wind zgrupowanych po przeciwległych stronach 2 głębokości kabiny w zakresie 2,8 m – 4,5 m. Dla wind towarowych 1 głębokość kabiny. 

6. Strefa wejściowa

Kluczowa dla przestrzeni komercyjnej, pod kątem wizerunku, jest przestrzeń wejściowa i recepcja. To elementy, które rzutują na jakość doświadczeń podróży użytkownika po przestrzeniach biura. Z zewnątrz istotna jest łatwość dostępu i odnalezienia strefy wejścia, bliskość do węzłów komunikacyjnych i generatorów ruchu. Podobnie z komfortowymi miejscami parkingowymi i ewentualnym, czytelnym wjazdem na parking podziemny lub nadziemny. Od strefy wejściowej wewnętrznej, oczekuje się wysokiej jakości aspektów wizualno-funkcjonalnych. Przestronna, estetyczna, jasna, z elementami dominant i konsekwentna w odniesieniu do stylistyki całego obiektu. Funkcjonalnie najważniejsza jest łatwość w orientacji, by zminimalizować u gości poczucia dezorientacji. Ponadto rozmieszczenie elementów, takich jak recepcja, drzwi, klatki schodowe, windy, w miejscach intuicyjnych, z poprawnym i estetycznym umiejscowieniem znaków informacyjnych. Warto zapewnić odwiedzającym dostęp do sanitariatów, niezależnie od celu wizyty. Jest to też przestrzeń, w której pobliżu zlokalizowane powinny być pomieszczenia ochrony, szatnie, poczekalnie.

7. Strefa dostaw

W budynku biurowym strefa dostaw, tyczy się w szczególności wywozu odpadów i ewentualnych dostawach towarów (np. do bufetu lub sklepików, materiałów biurowych). Kluczowym aspektem jest oddzielenie jej od głównej strefy wejściowej i zapewnienie komfortowego rozładunku lub załadunku, oraz dostępu do wind. Szczególnie towarowej, jeśli budynek jest w nią zaopatrzony. Ponadto drzwi i przestrzenie komunikacji i ew. magazynów, powinny być dostosowane do rodzaju przedmiotów dostaw lub wywozu. Wymagana jest odpowiednia szerokość i wysokość drzwi, korytarzy i placu przed nimi, w celu łatwego dojazdu samochodem dostawczym. 

8. Strefa parkowania

Lokalizacja parkingów ma znaczenie strategiczne. Po pierwsze stosunkowo duże zapotrzebowanie na miejsca parkingowe, szczególnie poza centrum miasta, przekłada się na olbrzymią powierzchnię, którą należy zaadaptować na parkingi. Bardziej estetyczne i komfortowe są parkingi podziemne i nadziemne, jednak zdecydowanie mniej korzystne ekonomicznie. Niezależnie od formy, to niezbędny element w kontekście projektowania obiektów biurowych. Regułą tworzenia podziemnej i nadziemnej struktury komunikacji samochodowej, jest dostosowanie się do układu konstrukcyjnego całego biura (sam układ słupów również powinien być projektowany, z myślą o ewentualnych parkingach wewnętrznych). Może to utrudnić rozkład miejsc, ze względu na pewne wymogi w przepisach i konieczność stosowania miejsc o równej wielkości. O ile to możliwe, zaleca się wykorzystanie siatki 8,1×8,1 m Daje to możliwość zastosowania miejsc postojowych o szerokości 2,5m między słupami. Parkingi, jak i dojazdy oraz ich lokalizacja, obostrzone są licznymi przepisami prawa, które należy przestrzegać podczas ich projektowania, Wszystkie wytyczne znajdują się w warunkach technicznych w rozdziale 3 – “Parkingi i garaże dla samochodów”.

9. Przestrzenie miejsca pracy

Przestrzenie w których toczy się pracy, są oczywiście najważniejsze dla całego budynku i jego rentowności. Dobre praktyki, związane z ich projektowanie można by opisać w kilku krótkich zdaniach – biuro ma za zadanie zapewnić pracownikowi odpowiedni komfort i możliwości, do realizowania zadań. A zróżnicowana przestrzeń i systemy poprawiające akustykę, oświetlenie, jakość i temperaturę powietrza, pomieszczenia rekreacyjne, mają tę pracę usprawnić i uprzyjemnić, podnosząc tym samym efektywność pracownika. 

Model pracy zmienia się bardzo szybko, tak jak i zaangażowanie pracowników. Niegdyś osoba zatrudniona w biurze, była mówiąc kolokwialnie, trybikiem w maszynie korporacji. Dziś zamieniono maszyny na twory organizmów żywych, w których każda jednostka ma realny, kreatywny wpływ na całą organizację. Przestrzenie biurowe nie są już odpowiedzialne wyłącznie za zapewnienie komfortu podczas pracy. Mają stymulować kreatywność, czyli ludzki zasób, który funkcjonuje jak akumulator. Kiedy się rozładuje, należy podjąć próbę ładowania. 

By budynek mógł nadążyć za potrzebami (nie tylko organizacji, ale i ludźmi lub nawet potrzebami chwilowymi projektu), musi się charakteryzować maksymalną elastycznością i zróżnicowaniem przestrzeni. Popularne stają się modele:

  • okresowo wykorzystywanych biurek przez różne osoby (hot-desk),
  • przestrzeni o charakterze w połowie wypoczynkowym, w połowie przystosowanym do pracy (work lounge),
  • przestrzeni do pracy krótkotrwałej,
  • budki telefoniczne jako izolatory od otoczenia w celu prowadzenia rozmów.
  • i wiele innych

W zależności od modelu pracy organizacji, należy przystosować przestrzeń pod konkretne zadania. Przede wszystkim zdecydować, czy biuro będzie zaaranżowane bardziej jako przestrzeń pracy wspólnej, bez ścian (open space), w formie pokoi biurowych, czy uzależniona od rodzaju wykonywanych działań (activity based workplace)

Open space charakteryzuje się otwartym planem, pozbawionym przegród stałych. Przeznaczony dla zespołów powyżej 10 osób. Historycznie to rozwiązanie wzięło się z potrzeby maksymalizacji wykorzystania przestrzenia i łatwości nadzorowania pracowników. Traktowani byli jak trybiki maszyny, przez co nie liczono się do końca z ich komfortem, mieli po prostu wykonać powierzone zadanie, a jeśli wymagało to konsultacji, koordynacji ze współpracownikami albo dostępu do jakiegoś pomieszczenia, to otwarte przestrzenie świetnie sprawdzały się logistycznie i komunikacyjnie. Dzisiaj wynika to z modelu pracy, który według zaleceń, opiera się o pracę wymagającą interakcji i o niskiej konieczności koncentracji.

Nieświadomi inwestorzy, a nawet projektanci, projektują otwarte biura również w powodów ekonomicznych. Znacząco podnoszą wskaźnik efektywności wykorzystania przestrzeni i obniżają koszty na etapie budowy i wyposażania.

Nieprawidłowe dostosowanie planu biura do modelu pracy organizacji, negatywnie wpływa na produktywność i efektywność pracowników. Ma to odzwierciedlenie w kosztach w skali długoterminowej. Podstawowym problemem w projektowaniu i funkcjonowaniu tych przestrzeni jest zachowanie komfortu akustycznego. Można zastosować panele akustyczne odgradzające biurka (wysokość min. 1,5 m), tworzące boksy (ang. cubicles, boxes). Wyłożyć sufity panelami, a podłogi wykładzinami. Wprowadzić przegrody wysokie w formie regałów lub kurtyn, dzieląc częściowo przestrzeń, na mniejsze fragmenty. Ze względu na dużą rotację i aktywność pracowników, nie zaleca się sytuowania ich tyłem do ciągów komunikacyjnych, albo stawiania za nimi urządzeń typu drukarka, dystrybutor wody, itp. W przypadku takich biur konieczna jest różnorodność pomieszczeń pomocniczych (pokoi do pracy w koncentracji, budek telefonicznych, sal konferencyjnych, itp.).

Pokoje biurowe to tradycyjna forma pomieszczenia pracy biurowej, przeznaczonej dla jednej do kilku osób. Mają zamknięty charakter i zaspokajają potrzebę prywatności, ograniczając ilość bodźców. Najwyższy poziom prywatności, poufności i odizolowania, zapewniają tylko pokoje indywidualne. Konieczne, gdy praca wymaga pełnego skupienia lub częstych rozmów telefonicznych. W takich pokojach indywidualnych i dla małych grup, biurka powinny być ustawione w taki sposób, by pracujące osoby miały widok na drzwi. 

W 2013 roku Ask.com przeprowadził na terytorium USA badania, pytając respondentów o ich odczucia, zachowania, przyzwyczajenia i preferencje, związane z biurami, w których pracują. Z raportu wynika, że aż 86% badanych deklaruje swoją maksymalną produktywność, gdy pracują samodzielnie. Z kolei aż 6 na 10 osób wskazało hałas współpracowników jako podstawowy rozpraszacz. Wyjaśnia to negatywny wpływ modelu open space na efektywność. Wśród zwolenników tego typu przestrzeni, można usłyszeć kontrargument, o łatwości komunikacji i aspekcie pozytywnej interakcji społecznej. Niestety te same badania wskazują, że aż 46% osób zadeklarowało, że komunikuje się w współpracownikami za pośrednictwem czatu i telefonu, nawet jeśli siedzą obok siebie.

Ostatnim, najświeższym konceptem dostosowania środowiska biurowego do pracy, jest wybór przestrzeni w oparciu o wykonywaną aktywność (activity based workplace). To koncepcja odwrotna to standardowych założeń przypisywania pracownika do jednego miejsca. Miniaturyzacja technologii, pozwala na przemieszczanie się razem z komputerem osobistym i telefonem w dowolne miejsce. Dlatego zaczęto wykorzystywać tą mobilność w kontekście podnoszenia produktywności i motywacji pracowników, kontrolując nie jego, a bodźce, które do niego docierają. Każdy typ przestrzeni wymaga szczegółowej analizy metod pracy użytkowników, aspektu psychologicznego, a nawet konfrontacji projektanta z samymi pracownikami, w celu lepszego zrozumienia potrzeb w danym pomieszczeniu. Ważnym dla tych przestrzeni, jest atrakcyjny dizajn. Istnieje ryzyko, że jedne pokoje będą chętniej wykorzystywane od innych, co wprowadzi dysproporcję i konieczność pracy w niedostosowanych miejscach, przez niektórych pracowników. Przykładami takich pomieszczeń mogą być wspomniane już budki telefoniczne, lounge z wygodnymi kanapami, czy bardziej nietypowe jak touch-down[2], oranżeria, ogród na dachu, zróżnicowane pomieszczenia do pracy kreatywnej.

10. Pomieszczenia pomocnicze

Ważnym, a jednocześnie niedoceniane, jest pomieszczenie przeznaczone do pracy wymagającej dużej koncentracji. Bardzo często otwarte biura, które nie sprzyjają skupieniu, nie dają możliwości skorzystania z tego typu wydzielonej przestrzeni. Skutkuje to znacznym obniżeniem produktywności, skuteczność i bezbłędności wykonywanej pracy. Tego typu pomieszczenia, nie muszą posiadać dostępu do światła dziennego, ponieważ przystosowane są do pobytu czasowego. Co nie zmienia faktu konieczności zapewnienia wysokiej jakości światła sztucznego. Mogą być rezerwowane na godziny, podobnie jak sale konferencyjne. 

Pokoje spotkań – podzielić można ze względu na ilość osób uczestniczących w spotkaniach, sposób wydzielenia przestrzeni oraz stopień formalności. W przypadku wydzielonych pomieszczeń, dobrą praktyką jest projektowanie ich obok siebie i regulowanie wielkości przy użyciu ruchomych przegród. Dla ułatwienia projektowania tego typu przestrzeni, można przyjąć ergonomiczne wytyczne (van Meel, van Ree, Martens, 2010):

  • Przestrzeń spotkań o charakterze otwartym – 1,5 m2/os.
  • Przestrzeń spotkań wydzielona przegrodami – 2 m2/os.
  • Pokój spotkań, sala konferencyjna – 3 m2/os.
  • Przestrzeń spotkań na stojąco – 1 m2/os.

Dla spotkań nieformalnych, najlepiej sprawdzają się przestrzenie o charakterze relaksu. Np. lounge z wygodnymi sofami, strefy z napojami, automatami, barem, kawiarnią. Kluczową dla tego typu przestrzeni, jest kwestia dobrego designu i atrakcyjności miejsca. W celu skutecznego odciągnięcia rozmawiających osób z miejsc wpływu na współpracowników.

Pokoje relaksu – to miejsca na rozrywkę, w których pracownicy odpoczywają w czasie przerw. W możliwie jak najmniejszym stopniu, powinna być w nich odczuwalna atmosfera pracy. Z reguły można w takim pokoju znaleźć konsole do gier, telewizję, gry planszowe, piłkarzyki, bilard i inne gry towarzyskie, które pozwolą użytkownikom się zrelaksować.


[1] Podział obiektów ze względu na wysokość, pochodzi z warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

[2] Stoliki do pracy stojącej, przy którym można zatrzymać się na moment np. w celu sprawdzenia poczty

Tomasz Bijok

architekt, programista, fotograf, przedsiębiorca

Jako architekt komputacyjny skupiam się na poprawie komfortu użytkownika w budynku, przy użyciu nowych technologii. Blog jest miejscem, w którym dzieję się z Tobą tym, co sam odkrywam.

Dla mnie to również nowa droga, przejdźmy ją wspólnie.

Polecane