Ocena jakości budynku. Techniki zbierania i analizy informacji o budynkach

utworzone przez | sty 8, 2021 | Entuzjasta Architektury

Do podjęcia temu technik zbierania i agregacji danych, należy przeprowadzić analizę samych metod badawczych. W zależności od wyboru metody badawczej, użyte zostanie odpowiednie narzędzie pomiaru, co tym samym pozwoli w sposób mierzalny, przedstawić parametry jakości badanych przestrzeni. 

Według Encyklopedii jakość jest: “cechą lub zespołem cech odróżniający dany przedmiot od innych bądź też całokształt cech danego przedmiotu, istotnych ze względu na jego strukturę wewnętrzną oraz ze względu na jego stosunki, oddziaływania i związki z otoczeniem”. W analizie badań jakości środowiska zabudowanego, chodzi o odniesienie obiektu do jednego lub większej ilości budynków wzorcowych danej kategorii. Następnie zrozumienie kontekstu w jakim występuje, odnosząc go do urbanistyki, cech ekonomiczno-funkcjonalnych oraz komfortu i opinii użytkowników końcowych. 

Jakość jest ważnym elementem dyskursu filozofii Europejskiej dotyczącej bytu człowieka. Głównym problemem zrozumienia istoty jakości okazał się obiektywny charakter, czyli problematyka wartości poznawczych wrażeń zmysłowych i obiektywności poznania (według Encyklopedii PWN). Wyróżniono trzy nurty:

  • naiwny realizm – to połączenie zmysłów z realnymi parametrami przedmiotów, przez nadanie im cech, które są treścią wrażeń zmysłowych,
  • subiektywny idealizm – treść wrażeń zmysłu kreuje jedyną rzeczywistość i cechy przedmiotów. 
  • realizm krytyczny – rozróżnia obiektywne cechy jakości pierwotnej (jak masa, rozmiar, ruch, temperatura i inne), od wtórnych o charakterze zmysłowym (jak smak, zapach, kolor, brzmienie i inne)

Powyższy dyskurs filozoficzny oddaje realny obraz oddziaływania środowiska zbudowanego na ludzi, o dużym zróżnicowaniu metod odbierania bodźców. Każdy człowiek różni się w ujęciu społecznym, wykształcenia, wieku, doświadczeń, wiedzy, pochodzenia i wielu innych aspektach. To kryteria, które wpływają na sposób, w jaki mózg filtruje bodźce docierające do mózgu. Kolejnym czynnikiem mającym wpływ na ocenę, jest zabarwienie emocjonalne jednostki, w momencie zetknięcia z obiektem, jak i w momencie tworzenia oceny. Mowa o samopoczuciu, moralach, stanie psychicznym. To parametry, które wpływają na sposób postrzegania przez ludzi rzeczywistości. Z reguły jednostki przejawiają predyspozycje do przetwarzania bodźców zmysłowych, interpretując jakość według jednego z powyższych nurtów. Przypisują im subiektywne cechy, które trudno jest przewidzieć na etapie programowania przestrzeni lub projektowania.

Wysoki poziom subiektywności w czytaniu architektury, wymaga od badaczy jakości i projektantów nieco holistycznego podejścia, z twardym opieraniem się na danych statystycznych i cechach fizycznych. Są to z reguły obserwacje i badania na etapie eksploatacji obiektów w danej kategorii. W lepszym zrozumieniu poziomu subiektywności współczynników, pomaga również właściwa kategoryzacja prowadzonych badań i nurtów badawczych. Jak dotąd wykształciły się trzy nurty[1]:

  • Użytkowy – zaspokojenie potrzeb użytkownika, jest nadrzędnym kryterium. Są to badania nastawione na podnoszenie jakości życia. Główną metodą badawczą, którą można określić mianem prekursora, jest metoda POE (Post-Occupancy Evaluation), czyli oceny w trakcie użytkowania
  • Energetyczno-ekologiczny – określa wpływ obiektu na ekologię. Wyznacza realne i właściwe zużycie energii podczas cyklu życia budynku oraz poziom emisji substancji o szkodliwym charakterze. Jest ważnym elementem nurtu projektowania zrównoważonego, w którym głównym założeniem jest minimalizacja negatywnego wpływu na środowisko i działania międzypokoleniowe. Wiodącą metodą badawczą jest GBC (Green Builidng Challenge)
  • Estetyczny – określenie podstaw preferencji estetycznych człowieka. Najtrudniejszy w zdefiniowaniu, ze względu na wysoki współczynnik subiektywności. Badania nad jakością estetyczną opierają się o metodę badawczą VIA (Visual Impact Assessment). Ważne dla owej dziedziny, jest studium historyczne. Rozwój sztuki, nurtów w sztuce i zmienność oceny estetyki, z uwzględnieniem rozwoju cywilizacyjnego. 

Do powyższych kierunków, można by dodać badania nad ekonomią obiektów, gdzie zawierają się wszystkie powyższe, z uwzględnieniem czynnika gospodarczego i rynkowego. Można by również uwzględnić istotny i stosunkowo młody odłam nurtu użytkowego, mianowicie facility management[2], jako studium dopasowania potrzeb użytkowników do środowiska pracy. To dziedzina interdyscyplinarna, która wymaga kompleksowego programowania przestrzeni pracy, w której przedsiębiorstwo i jego pracownicy stanowią wartości nadrzędne. Wymaga komplementarnego podejścia, łączenia wielu dziedzin, takich jak architektura, inżynieria, administracja, zarządzanie, ergonomia, socjologia, psychologia i inne.

Szybki rozwój technologiczny, przez wprowadzenie w XX w. nowych narzędzi do analiz danych statystycznych, pozwolił na nowo spojrzeć na powiązania jakości i zachowań ludzi w danej przestrzeni. W tym głównie pracowników i wpływu środowiska na efektywność pracy. Uszczegółowienie badań nad jakością przestrzeni, rozpoczętych w połowie ubiegłego wieku przez naukowców Preiser, White i Rabinowitz, doprowadziły ostatecznie w 1988 roku do powstania najistotniejszej, z perspektywy badacza jakości architektury, metody badawczej POE (Post-Occupancy Evaluation). Metoda ta dała początek niemal każdej kolejnej w dziedzinie jakości architektury. POE stawia użytkownika jako najważniejszego w kryterium oceny. Owa metoda wywodzi się z nurtu użytkowego badań nad jakością. Strukturyzuje ocenę z podziałem na jakość behawioralną, funkcjonalną i techniczną. Kryteria jakości w POE[3]:

  • Techniczna – stan i nowoczesność urządzeń technicznych, w które wyposażony jest budynek. Bezpieczeństwo, poziom wyeksploatowania obiektu. 
  • Funkcjonalna – dopasowanie przestrzeni obiektu do pełnionej funkcji i procesów społecznych.
  • Behawioralna – zapewnienie poczucia prywatności, bezpieczeństwa, doznań estetycznych.
  • Organizacyjna – dostosowanie do potrzeb organizacji zajmujących przestrzenie obiektu, z zapewnieniem pełnej infrastruktury, koniecznej do przeprowadzania procesów dla niej typowych.
  • Ekonomiczna – stabilny i optymalny poziom wskaźnika ekonomicznego w cyklu życia budynku. Rentowność, energooszczędność, minimalizacja kosztów dodatkowych i nieprzewidzianych.

Środowisko badaczy architektury doceniło POE ze względu na uniwersalność założeń i możliwość dostosowania jej do oceny jakości przestrzeni zarówno w skali urbanistycznej, jak i architektonicznej. Rozwój badań z użyciem pierwotnej metody, doprowadził do jej rozszerzenia i pogłębienia kluczowych kryteriów jakościowych. Powstało BPE (Building Performance Evaluation), które utrzymuje pierwotne założenie priorytetyzacji użytkownika. Obie metody pozwalają na określenie w jakim stopniu projektowana przestrzeń, niezależnie od jej skali, realizuje potrzeby osób w niej przebywających. Gromadzenie danych jakościowych pozwoliło na wytworzenie w architekturze nowych dziedzin programowania funkcjonalno-przestrzennego, które w fazie przedprojektowej, służy zdefiniowaniu problemów funkcjonalno-użytkowych i zapobieganie ich występowania na etapie projektowym. 

Czynniki wpływające na ocenę jakości

W kryteriach oceny jakości architektury, istnieje wiele zmiennych, które należy poddać analizie (Rys. 7). Długoletnie badania, pozwoliły znormalizować warunki, w jakich użytkownik odczuwa komfort i określa środowisko jako przestrzeń o wysokiej jakości. Nie da się jednak uniknąć czynnika subiektywnego, czyli warunków, w których jeden użytkownik odczuwa podwyższony komfort, a inny dyskomfort. Takie zjawisko może mieć miejsce na przykład w przypadku temperatury, gdzie potencjalnie optymalna temperatura, będzie dla części użytkowników męcząca. Powodem może być nawet niedostosowany do warunków ubiór.

Ważne, choć często pomijane, są osoby z dysfunkcjami, do których należy dostosować obiekt. Zależnie od potencjalnej ilości takich użytkowników i rodzaju dysfunkcji. Wymaga to diametralnie różnego podejścia w przypadku projektowania szpitali, domów jednorodzinnych, biur, czy każdej innej kategorii.

Trzecim istotnym elementem, jest rodzaj przeznaczenia przestrzeni. Przykładem może być problem hałasu. Normy służące analizie badań jakościowych, powinny szczegółowo rozróżniać rodzaje przestrzeni. Nie da się zastosować jednej normy hałasu dla przestrzeni biurowej i przykładowo warsztatu ślusarza. Ponadto nie zawsze jest tylko szkodliwym albo niechcianym następstwem. Może być kluczowy dla prowadzonej działalności, np. studia muzycznego czy sali koncertowej, gdzie parametry dźwięku są w bardzo dokładny sposób sparametryzowane, a rozchodzenie się fal dźwiękowych kontrolowane.

Po czwarte, istnieje olbrzymia zależność między wszystkimi parametrami przestrzeni. Uzyskanie komfortu i wysokich współczynników jakości, nie polega na maksymalizacji każdego parametru, a na stworzeniu funkcjonalnego kompromisu. Przykładem może być powierzchnia otworów okiennych. Pod kątem ekonomicznym, należałoby zmniejszyć ilość okien i ich rozmiary do minimum, ze względu na duże straty ciepła i wysoki koszt okien. Jednak z perspektywy komfortu użytkownika i dostępności światła słonecznego, to rozwiązanie prowadzi do poważnego zaburzenia komfortu wizualnego. Należy w takim wypadku podjąć starania znalezienia optymalnej powierzchni szklenia, która pozwoli uzyskać komfort wizualny z zachowaniem korzyści ekonomicznych. Natomiast zbyt duże otwory okienne doprowadzą do przegrzewania i wysokich kosztów klimatyzacji. Dlatego tak ważna jest optymalizacja projektów i szukanie kompromisów, gdzie podniesienie jednego czynnika, nie będzie miało negatywnego wpływu na pozostałe parametry jakościowe obiektu.

Ostatnim elementem jest wspomniany wcześniej współczynnik subiektywności odczuć, który ze względu na osobiste preferencje użytkowników, może bez racjonalnych argumentów podważać wyniki badań jakościowych. Sugerując niską jakość, pomimo spełnienia wszystkich norm i standardów. To problem, który w szczególności dotyczy estetyki, gdzie dużą rolę w ocenie użytkowników odgrywa gust. 

Rys. Schemat czynników środowiskowych oddziałujących na obiekt.
Źródło: Fitch J. M. z 1965 r.

Przegląd narzędzi badawczych oceny jakości środowiska zbudowanego

Poza POE i BPE stworzono wiele istotnych, dla oceny jakości architektury i urbanistyki, narzędzi badawczych, z czego najważniejszymi są[1]:

  • REN (Real Estate Norm) – norma oparta o poznawanie potrzeb użytkowników drogą komunikacji werbalnej. Systematyzuje listą sprawdzającą, która pozwala na prawidłowe i rozwojowe prowadzenie dyskusji. Pozwala projektantowi zrozumieć realia, w których przyjdzie mu projektować.
  • FSA (Functional Suitability Assessment) – określa możliwości adaptacyjne przestrzeni istniejącej, do nowej funkcji. Dotyczy głównie szpitalnictwa ale może być stosowana dla innych, specjalistycznych obiektów. 
  • BQA (Building Quality Assessment) – metoda stworzona dla inteligentnych obiektów biurowych, pod kątem dopasowania i zaspokojenia potrzeb organizacyjnych instytucji użytkującej przestrzeń.
  • STM (Serviceability Tools and Methods) – ocenia kryteria przydatności. Sprawdza zależności między funkcjonalnością budynku, a potrzebami użytkowników.
  • PBAP&MM (Physical Building Aduit Procedures and Maintenance Management) – usystematyzowane listy kontrolne, związane ze stanem obiektu i jego utrzymaniem. Jest ściśle powiązana z facility management.
  • LCA & LCCA (Life Cycle Analysis & Life Cycle Costs Analysis) – bada aspekt ekonomiczny cyklu życia obiektu. Z reguły służy określeniu zasadności wprowadzania modernizacji.
  • BIU (Building-In-Use) – ocena jakościowa obiektu podczas jego eksploatacji w cyklu życia. 
  • Badania fokusowe – badanie maksymalnie kilku kryteriów jakościowych. Proces i cel uzależnione są od zapotrzebowania.

Ze względu na duże zagęszczenie tkanek miejskich i aspekt ekologiczno-ekonomiczny, inwestorzy coraz chętniej podejmują się modernizacji (takie postępowanie jest propagowane przez zwolenników zrównoważonego rozwoju). Innym razem decyduje czynnik ekonomiczno-estetyczny. Świadczą o tym popularne w ostatnich latach obiekty postindustrialne, przekształcane na lofty lub przestrzenie biurowe. Nietypowe rozwiązania są chętnie wykorzystywane przez inwestorów, jednak nie są dostosowane do potrzeb nowej funkcji. Wpływa to na obniżenie jakości przestrzeni. Warto zwrócić uwagę na najpopularniejsze z narzędzi badawczych dla procesów modernizacji:

  • EPIQR – odnosi się do budynków mieszkalnych i charakteryzuje wysoką sprawnością oceny, przy zachowaniu komplementarności prowadzonej diagnozy. 
  • TOBUS – badanie tożsame z poprzednim, jednak odnosi się do biur i posiada dodatkowe aspekty, kluczowe dla tego typu obiektów, czyli problematykę układu funkcjonalnego i starzenia się instalacji technicznych.
  • INVESTIMMO – Badanie degradacji budynków mieszkalnych wraz z otoczeniem. Uwzględnia aspekty techniczne, społeczne i kulturowe. Bazuje na POE i BIS, uzupełnionych o bardzo zróżnicowane formy pozyskiwania danych.
  • LIFECON – przewiduje cykl życia obiektu.
  • EUROLIFEFORM – przewiduje czynnik ekonomiczny cyklu życia obiektu.
  • SUREURO – Ocena aspektu społecznego na potrzeby Europejskiego Miasta Przyszłości.

Duża różnorodność metod badawczych i ich złożoność, ograniczyła zainteresowanie badaniami jakości do środowisk akademickich, specjalistów z dziedziny jakości i ustawodawców. Metody badawcze pozwalają na zbieranie danych w zbiory i wymianę informacji. Niestety brak kanonu, względem którego można takie bazy tworzyć. Co czyni je trudno dostępnymi i często zasilają stan wiedzy wyłącznie zespołu badawczego.

Architekci coraz chętniej podejmują próby prowadzenia badań na własną rękę lub działań partycypacyjnych. Ze względu na niedocenienie ich wpływu na jakość przestrzeni, wykorzystują bardzo uproszczone metody badawcze, a trudny dostęp do baz danych i skomplikowanych metod, obniża jakość indywidualnej eksploracji tematu. Niemniej samo zainteresowanie, a także coraz bardziej restrykcyjne ustawodawstwo, zakładające konieczność ich przeprowadzania lub zdobycia certyfikatu jakości, jest pierwszym krokiem w stronę wzrostu znaczenia badań nad jakością w całym procesie. 

Na znaczeniu zyskują najbardziej komplementarne metody badawcze, które poza opisem samych metod oceny jakości, zawierają wytyczne projektowe. Określają w sposób matematyczny, w jakim stopniu budynek spełnia standardy jakości i komfortu. ielokryteriowe systemy certyfikacji jakości przestrzeni zbudowanej, przenikają do świadomości społecznej i stają się pożądanym przez inwestorów elementem całego procesu. Do najpopularniejszych należą[2]:

  • BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Method – Wielka Brytania) 
  • LEED (Leadership in Energy and Environmental Design – Stany Zjednoczone)
  • DGNB (Deutsche Gesellschaft für Nachhaltiges Bauen – Niemcy)
  • HQE (Haute Qualité Environmentale – Francja)
  • WELL (WELL Building Standard – Stany Zjednoczone)
  • VERDE (VERDE – GBCe Green Building Cuncil España – Hiszpania)
  • CASBEE (Comprehensive Assessment System for Built Environment Efficiency – Japonia)
  • GRIHA (Green Rating for Integrated Habitat Assessment – Indie)

Szczegółowe opisy wybranych systemów certyfikacji, zostały opisane w osobnym artykule o systemach certyfikacji budynków, jako wytycznych komfortu. W Polsce główną instytucją zajmującą się budownictwem zrównoważonym i metodami certyfikacji wielokryterialnej, jest Polskie Stowarzyszenie Budownictwa Ekologicznego (PLGBC). Prowadzi bazę obiektów posiadających certyfikaty w międzynarodowych systemach: BREEAM, DNGB, HQE, LEED, WELL. Co roku wypuszcza raport, dotyczący podsumowania działań w zakresie powyższych certyfikacji budynków w Polsce w danym roku. Raport o nazwie “Certyfikacja zielonych budynków w liczbach – raport 2019” został wydany 17 kwietnia 2019[3].

W ostatnich latach odnotowany znaczący wzrost obiektów certyfikowanych. Według stanu z marca 2019 w Polsce istnieje 648 budynków certyfikowanych. Jest to wzrost aż o 146 obiektów w ciągu roku (29%). Dla porównania w roku poprzednim zanotowano wzrost o 93 budynki, a w 2017 r. – 81 budynków.

Diagram obrazujący udział procentowy poszczególnych certyfikatów.
Żródło: PLGBC. Certyfikacja zielonych budynków w liczbach – raport 2019.

Najwięcej obiektów w Polsce certyfikowanych jest w standardzie BREEAM (477 budynków), następnie LEED (146 budynków), DGNB (13 budynków), WELL (7 budynków) i na końcu HQE (5 budynków). Z raportu wynika również kilka wyraźnych zmian, które dają pełniejszy obraz kierunku budownictwa zrównoważonego w Polsce, jak i podejścia do samych certyfikacji:

  • W Europie Środkowo-Wschodniej, Polska posiada 51% certyfikowanych obiektów, co stawia ją na pozycji zdecydowanego lidera. Z obiecującą tendencją wzrostową.
  • Certyfikat BREEAM International 2016 New Construction: Residential, został pierwszy raz w nowej wersji przyznany osiedlu budynków mieszkalnych Jaśminowy Mokotów.
  • Pierwszy finalny certyfikat WELL – biuro BuroHappold Engineering w Spektrum Tower. Drugi – biuro Skanska w Spark.
  • Pierwsze dwie szkoły certyfikowane w LEED. American School of Warsaw w Konstancinie, która otrzymała ocenę SILVER oraz Akademeia High School W Warszawie, która otrzymała ocenę najwyższą – PLATINUM.
  • Pierwszy certyfikat BREEAM dla szkoły – szkoła podstawowa w Mareckim Centrum Edukacyjno-Rekreacyjnym.
  • Aż 9 centrów handlowych postanowiło odnowić swoje certyfikaty BREEAM. Uzyskując najwyższe oceny OUTSTANDING i EXCELLENT. Trafiły tym samym do czołówki 32 najwyżej ocenianych obiektów na świecie.
  • Szczecin Business Plaza uzyskały pierwszy certyfikat LEED w nowej wersji v4.
  • drugi rok z rzędu Wronia 31 została wyróżniona przez BREEAM Awards w kategorii obiektu Europy Środkowo-Wschodniej. Jest również pierwszym budynkiem z oceną OUTSTANDING dla ukończonego budynku w wersji certyfikacji z 2013 roku.

Taka ilość wyróżnień, zmian i pierwszych kroków, unaocznia potrzebę podnoszenia standardów jakości i wznoszenia budynków w zgodzie z ideą zrównoważonego budownictwa. Posiadanie certyfikatów jest atrakcyjne dla inwestorów, którzy przeznaczają swoje budynki pod wynajem. Z punktu widzenia najemców, jest to gwarant zachowania standardów jakości i jednocześnie świadomość, że prosperowanie w danym budynku będzie tożsame z zyskującą na popularności ideą życia w zgodzie ze środowiskiem i minimalizacji negatywnego wpływu, przy zachowaniu standardów komfortu.


[1] Kategoryzacja pochodzi z publikacji E. Niezabitowska i D. Masły : Oceny jakości środowiska zbudowanego i ich znaczenie dla rozwoju koncepcji budynku zrównoważonego. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2007.

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Facility_management

[3] Kategoryzacja pochodzi z publikacji E. Niezabitowska i D. Masły : Oceny jakości środowiska zbudowanego i ich znaczenie dla rozwoju koncepcji budynku zrównoważonego. Monografia. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2007.

Tomasz Bijok

architekt, programista, fotograf, przedsiębiorca

Jako architekt komputacyjny skupiam się na poprawie komfortu użytkownika w budynku, przy użyciu nowych technologii. Blog jest miejscem, w którym dzieję się z Tobą tym, co sam odkrywam.

Dla mnie to również nowa droga, przejdźmy ją wspólnie.

Polecane

Dobre praktyki w projektowaniu biur

Dobre praktyki w projektowaniu biur

W przeciągu ostatnich 20 lat, biura diametralnie zmieniły rolę, którą odgrywały. Zmieniający się model pracy, cyfryzacji i rosnący wykładnikowo...